Doğumdan üç gün sonra hastaneden eve döndüğünüzde bebeğinizin cildine bakarken içinizde küçük bir kaygı belirir. Daha önce fark etmediğiniz hafif sarımsı bir ton, özellikle gün ışığında daha da belirgin hale gelir. Lohusa servisinde hemşire "biraz sarılık var, takip edelim" demişti ama şimdi evde, yorgun ve yalnız, bu cümlenin tam olarak ne anlama geldiğini çözemiyorsunuz. Elinizde telefon, ekranda onlarca farklı forum başlığı, her biri farklı bir şey söylüyor gibi görünüyor ve bu da kafanızı daha da karıştırıyor. Bebeğinizin teninde beliren bu renk değişimi aslında yenidoğanların büyük bir kısmında görülen, çoğunlukla kendiliğinden geçen bir durum. Ama "çoğunlukla" kelimesi endişenizi hafifletmeye yetmiyor, haklısınız da, çünkü söz konusu olan sizin minik bebeğiniz. Bu yazıda yenidoğan sarılığının ne zaman başladığını, ne zaman geçmesi gerektiğini ve hangi durumlarda doktora başvurmanız gerektiğini adım adım anlatıyoruz.
Yenidoğan Sarılığı Nedir ve Neden Olur?
Sarılık, bilirubin adı verilen sarı renkli bir maddenin kanda birikip ciltte ve göz aklarında görünür hale gelmesiyle ortaya çıkar. Bilirubin, vücudun eski kırmızı kan hücrelerini parçalarken doğal olarak ürettiği bir kimyasaldır ve normalde karaciğer tarafından süzülüp dışkı yoluyla atılır. Yenidoğan bebeklerin karaciğeri henüz bu işi hızlı yapacak kadar olgunlaşmadığı için bilirubin geçici olarak birikir ve cilt sarı bir görünüm alır. Bu durum sanıldığından çok daha yaygındır, zamanında doğan bebeklerin yaklaşık yüzde altmışında, erken doğan bebeklerin ise yüzde sekseninde bir dereceye kadar sarılık görülür. Anne karnındayken bebeğinizin kanında oksijeni taşımak için normalden fazla kırmızı kan hücresi bulunur, doğumdan sonra bu fazlalık hızla parçalanmaya başlar ve ortaya çıkan bilirubin miktarı, yeni işleyen küçük bir karaciğer için başlangıçta fazla gelebilir. Sarılık bulaşıcı bir hastalık değildir ve annenin hamilelikte yediklerinden ya da yaptıklarından kaynaklanmaz, bu nedenle kendinizi suçlamanıza gerek yok. Doğanın, yeni doğan bir bedenin kendi karaciğerini devreye sokmasını beklerken yaşadığı doğal bir uyum sürecidir ve neredeyse her ailenin bir şekilde tanıdığı bir konudur.
Yenidoğan Sarılığı Ne Zaman Başlar ve Ne Zaman Geçer?
Fizyolojik sarılık genellikle doğumdan sonraki ikinci ile dördüncü gün arasında başlar ve üçüncü ile beşinci günler arasında en yüksek seviyesine ulaşır. Bu, birçok ailenin hastaneden taburcu olduktan hemen sonra fark ettiği bir zamanlamadır ve bu yüzden doktorlar taburculuktan birkaç gün sonra kontrol randevusu ister. İyi haber şu, sağlıklı bir bebekte sarılık genellikle ek bir tedaviye gerek kalmadan yedi ile on gün içinde kendiliğinden geriler. Anne sütüyle beslenen bazı bebeklerde bu süreç biraz daha uzayabilir, hatta birkaç hafta sürebilir, buna anne sütü sarılığı denir ve emzirmeyi kesmeyi gerektirmez. Sarılığın seyri baştan ayaklara doğru ilerler, yani önce yüzde başlar, artarsa göğse ve karına, daha da artarsa kol ve bacaklara yayılır. Bu yayılım şeklini bilmek, evde takip ederken size bir fikir verebilir. Doğumdan bir yıl sonra geriye dönüp baktığınızda, bu birkaç günlük sarı ton muhtemelen aklınızda bile kalmayacak, ama şu an içinde olduğunuz için her detay önemli görünüyor, bu da son derece anlaşılır bir tepki.
Yenidoğan Sarılığı Belirtileri Nelerdir?
En belirgin belirti, bebeğin cildinde ve göz aklarında oluşan sarı renktir. Bunu en iyi pencere kenarı gibi doğal ışıkta fark edebilirsiniz, çünkü yapay ışık altında renk farkı gizlenebilir, gece lambası ya da sarımsı ampul ışığında ise sarılık olduğundan daha belirgin görünebilir. Bebeğin cildine parmağınızla hafifçe bastırıp bıraktığınızda, basılan bölgenin beyaz yerine sarı görünmesi de bir işarettir. Koyu tenli bebeklerde sarılığı fark etmek daha zor olabilir, bu durumda göz akına ve dilin altına bakmak yardımcı olur. Hafif sarılıkta bebek normal davranır, iyi emer ve uyanık kalabilir, sizinle göz teması kurar ve alışılmış refleksleri yerinde durur. Bilirubin seviyesi yükseldikçe bebekte uykuya eğilim artabilir, emme isteği azalabilir ve bez sayısında düşüş görülebilir, bu da bebeğin yeterince beslenip beslenmediği konusunda size ipucu verir. Bu tür değişiklikleri fark ettiğinizde, sadece "biraz sarı görünüyor" demekle yetinmeyip doktorunuzu aramanız önemlidir, çünkü bu belirtiler bilirubin düzeyinin takip edilmesi gerektiğinin işareti olabilir.
Fizyolojik Sarılık ile Patolojik Sarılık Arasındaki Fark Nedir?
Sarılıkların büyük çoğunluğu fizyolojiktir, yani bebeğin karaciğerinin olgunlaşma sürecine bağlı, kendiliğinden düzelen ve zararsız bir durumdur. Patolojik sarılık ise farklı bir tabloya işaret eder ve altında araştırılması gereken bir neden barındırabilir. Doğumun ilk yirmi dört saati içinde ortaya çıkan sarılık, hızla artan ya da çok yoğun görünen sarılık, otuz sekiz derece ve üzerinde ateşle birlikte seyreden sarılık patolojik kabul edilir ve hızlı değerlendirme gerektirir. Bu tabloya en sık kan grubu uyuşmazlığı, enfeksiyonlar, iç kanamalar ya da bazı enzim eksiklikleri yol açar, prematüre doğan ya da düşük doğum tartılı bebeklerde de risk biraz daha yüksektir. Doktorlar fizyolojik ile patolojik sarılığı ayırt etmek için bebeğin doğum haftasını, kaçıncı günde olduğunu ve bilirubin düzeyini birlikte değerlendirir, bu ölçümler standart nomogramlarla karşılaştırılır ve gerekirse ciltten ya da kandan tekrar örnek alınarak takip edilir. Sizin yapmanız gereken şey bu ayrımı kendi başınıza yapmaya çalışmak değil, şüpheli bir belirti gördüğünüzde vakit kaybetmeden hekiminize ulaşmaktır, çünkü doğru tanı ancak ölçüm ile konur, gözle bakmakla değil.
Anne Sütü Beslenmesi Sarılığı Nasıl Etkiler?
Bebeğin sık ve etkili beslenmesi, bilirubinin vücuttan atılma hızını doğrudan etkiler. Bağırsak hareketleri arttıkça bilirubin dışkı yoluyla daha hızlı atılır, bu yüzden doktorlar sarılıklı bebeklerin günde sekiz ile on iki kez emzirilmesini önerir. Bazı bebeklerde ilk günlerde yeterince anne sütü alamama nedeniyle ortaya çıkan tabloya emzirme sarılığı denir ve çözümü daha sık, daha etkili emzirmektir, anne sütünü kesmek değil, tam tersine bir emzirme danışmanından destek almak ve bebeğin memeyi doğru kavradığından emin olmak çok işe yarar. Bunun dışında bir de anne sütü sarılığı vardır, bu durumda anne sütündeki bazı bileşenler bilirubinin atılımını yavaşlatabilir ve sarılık birkaç hafta sürebilir, yine de emzirmeye devam etmek önerilir çünkü anne sütünün faydaları bu geçici durumdan çok daha ağır basar. Bebeğinize su ya da şekerli su vermek bir çözüm değildir ve önerilmez, tek doğru yaklaşım anne sütü ya da mama ile düzenli beslenmeyi sürdürmektir. Beslenme yeterliliğini takip etmenin pratik bir yolu, bebeğin günde en az altı ıslak bez çıkarıp çıkarmadığına bakmaktır, bu size ek bir güven duygusu verebilir.
Sarılık Tedavisi Nasıl Yapılır?
Hafif düzeydeki sarılıkların çoğunda özel bir tedaviye gerek kalmaz, bebeğin karaciğeri günden güne olgunlaştıkça bilirubin kendiliğinden düşer. Bilirubin seviyesi belirli bir eşiği aştığında ya da yükselmeye devam ettiğinde doktorlar fototerapi önerir. Bu tedavide bebek özel mavi ışık yayan bir cihazın altına, gözleri koruyucu bir bantla kapatılmış şekilde yerleştirilir, ışık bilirubinin yapısını değiştirerek idrar ve dışkı yoluyla daha kolay atılmasını sağlar. Fototerapi bebeğe zarar vermez, bazen ciltte geçici kızarıklık ya da sık dışkılama gibi hafif yan etkiler görülebilir. Fototerapi genellikle bir ile iki gün sürer ve bilirubin seviyesi çok yüksek değilse bazı merkezlerde evde ışık tedavisi cihazıyla da uygulanabilir, bu da anne ve bebeği hastanede uzun süre ayrı tutmaz. Çok nadir görülen ağır vakalarda kan değişimi gibi ek yöntemlere başvurulabilir. Tedavi sırasında bebeğin bilirubin düzeyi aralıklarla kan tahliliyle kontrol edilir, seviye güvenli sınıra indiğinde tedaviye son verilir.
Doktora Ne Zaman Başvurulmalı?
Sarılık artarak yayılıyorsa, iki haftadan uzun sürüyorsa ya da bebeğinizde aşırı uyku hali, emmeyi reddetme, tiz sesle ağlama, vücutta sertlik ya da yeterince ıslak bez çıkarmama gibi belirtiler görüyorsanız vakit kaybetmeden doktorunuzu aramalısınız. Doğumun ilk yirmi dört saatinde ortaya çıkan her türlü sarılık da mutlaka değerlendirilmelidir. Bu belirtileri fark ettiğinizde içgüdülerinize güvenmekten çekinmeyin, yenidoğan bebeklerde annelerin ve babaların gözlemleri klinik değerlendirmenin önemli bir parçasıdır ve hiçbir sağlık çalışanı sizi "gereksiz yere aradınız" diye eleştirmez. Hastaneden taburcu olurken verilen kontrol randevusunu atlamamak, bilirubinin en yüksek seyrettiği üçüncü ile beşinci günler arasında bebeğinizin durumunun değerlendirilmesini sağlar. Şüpheye düştüğünüz gece saatlerinde bile aile hekiminizi ya da hastanenizin acil hattını aramaktan çekinmeyin, sarılık takibinde erken müdahale her zaman en güvenli yoldur.
Sarı görünen bir yenidoğanla karşılaşmak, özellikle ilk bebeğinizse, gerçekten ürkütücü olabilir. Ama artık biliyorsunuz ki bu tablo çoğu ailenin başından geçiyor ve büyük çoğunlukla birkaç gün içinde kendiliğinden düzeliyor. Sizden istenen, bebeğinizi sık sık besleyerek desteklemek, cildindeki değişimi doğal ışıkta takip etmek ve kontrol randevularını aksatmamak. Şüphe duyduğunuz her an doktorunuzu aramak sizi yormaz, tam tersine içinizi rahatlatır. Bu günler geçici, siz de bebeğiniz de çok yakında bu evreyi geride bırakacaksınız ve birkaç ay sonra bu endişeli günleri hatırlarken gülümseyeceksiniz.
