Çocuğunuz bir şey istediğinde “hayır” demek bazen beklenenden çok daha zor olabilir. Onun üzülmesini, ağlamasını veya hayal kırıklığı yaşamasını istemeyebilirsiniz. Özellikle yoğun bir günün sonunda tartışmayı uzatmamak için daha önce kabul etmeyeceğiniz bir talebe “evet” dediğiniz de olabilir.
Bunlar sizi sınır koyamayan ya da yetersiz bir ebeveyn yapmaz. Ancak çocuğun her isteğine karşılık vermek de sevginin tek göstergesi değildir. Çocukların ilgiye, yakınlığa ve anlaşılmaya ihtiyaçları olduğu kadar güvenli ve öngörülebilir sınırlara da ihtiyaçları vardır.
Çocuğa Hayır Demek Neden Zor Olabilir?
“Hayır” dedikten sonra çocuğun üzülmesi birçok ebeveynde suçluluk duygusu yaratabilir. Çocuğun ağlaması, öfkelenmesi veya “Seni sevmiyorum” gibi sözler söylemesi ebeveynin kararından şüphe etmesine neden olabilir.
Hayır demeyi zorlaştıran bazı durumlar şunlardır:
Çocuğun üzülmesini istememek
Ağlama veya öfke kriziyle baş etmekte zorlanmak
Çocuğun sevgisini kaybetmekten korkmak
Çevredeki insanların ebeveynliği yargılayacağını düşünmek
Kendi çocukluğunda çok katı sınırlarla büyümüş olmak
Yoğunluk veya yorgunluk nedeniyle tartışmayı kısa sürede bitirmek istemek
Diğer ebeveynle aynı yaklaşımda buluşamamak
Daha önce söylenen “hayır”ın sonradan değiştirilmiş olması
Çocuğunuzun verdiği tepki, sınırın yanlış olduğu anlamına gelmez. Çocuklar istemedikleri bir kararla karşılaştıklarında üzülme, öfkelenme ve itiraz etme hakkına sahiptir. Ebeveynin görevi her olumsuz duyguyu ortadan kaldırmak değil, çocuğun bu duyguyla güvenli biçimde baş etmesine yardımcı olmaktır.
Çocukların Neden Sınırlara İhtiyacı Vardır?
Sınırlar, çocuğun dünyayı daha öngörülebilir ve güvenli algılamasını sağlar. Neyin kabul edilebilir olduğunu, hangi davranışların başkalarına zarar verebileceğini ve günlük yaşamın nasıl işlediğini sınırlar sayesinde öğrenir.
Sağlıklı ve yaşına uygun sınırlar çocuğun zamanla şu becerileri geliştirmesine katkı sağlar:
Bekleyebilme
Hayal kırıklığıyla baş edebilme
Dürtülerini kontrol etmeyi öğrenme
Başkalarının haklarına ve sınırlarına saygı duyma
Güvenli ile tehlikeli olanı ayırt etme
Kuralları ve sonuçlarını anlama
Duygularını davranışlarından ayırma
Ancak sınır koymak, çocuğu sürekli kontrol etmek veya her davranışını yasaklamak değildir. Sağlıklı sınır; açık, gerekçeli, yaşa uygun ve mümkün olduğunca tutarlı olmalıdır.
Her Talebe “Hayır” Demek Gerekir mi?
Sınır koymak, çok fazla “hayır” kullanmak anlamına gelmez. Gün içinde sürekli engellenen çocuk, bir süre sonra söylenenleri duymamaya veya her talebi mücadeleye dönüştürmeye başlayabilir.
Öncelikle hangi sınırların gerçekten önemli olduğunu belirlemek faydalıdır. Güvenlik, sağlık, başkasına zarar verme ve aile düzenini etkileyen konular önceliklidir.
Örneğin:
“Prize dokunamazsın.”
“Arabada kemerini çıkarmana izin veremem.”
“Kardeşine vuramazsın.”
Buna karşılık tehlike oluşturmayan bazı konularda çocuğa seçim alanı verilebilir. Üzerine giymek istediği kıyafetin rengi, oynayacağı oyuncak veya kitabını nerede okuyacağı gibi küçük kararları kendisinin vermesi bağımsızlık duygusunu destekler.
Hayır Nasıl Söylenmeli?
Etkili bir sınırın uzun, sert veya yüksek sesli olması gerekmez. Kısa, açık ve sakin cümleler daha anlaşılırdır.
Net ve kısa konuşun
Uzun açıklamalar küçük çocukların dikkatini dağıtabilir ve konuyu pazarlığa açabilir.
“Hayır, yapma” yerine davranışı açıkça ifade edin:
“Masaya çıkmana izin veremem.”
“Vuramazsın. Vurmak can acıtır.”
“Bugün yeni oyuncak almayacağız.”
Duyguyu kabul edin, sınırı koruyun
Çocuğun duygusunu anlamak, istediğini vermek anlamına gelmez.
“Oyuncağı çok istediğini biliyorum. Alamamak seni üzdü. Bugün satın almayacağız.”
“Parktan ayrılmak istemiyorsun. Biraz daha oynamak isterdin. Şimdi eve gitme zamanı.”
Bu yaklaşım, çocuğa hem anlaşıldığını hem de sınırın değişmediğini gösterir.
Mümkünse kabul edilebilir bir seçenek sunun
Her “hayır”ın ardından seçenek sunmak şart değildir. Ancak uygun olduğunda alternatif vermek çocuğun iş birliğini kolaylaştırabilir.
“Duvara çizemezsin. Bu kâğıda çizebilirsin.”
“Telefonla oynayamazsın. Birlikte yapboz yapabiliriz.”
“Şeker yiyemezsin. Yoğurt ya da meyve seçebilirsin.”
Alternatif, verilen sınırı gizlice kaldırmamalıdır. Seçeneklerin ikisinin de sizin için kabul edilebilir olması gerekir.
Ses tonunuzu sakin tutun
Sakin olmak, kararsız olmak değildir. Sesinizi yükseltmeden de güçlü ve net bir sınır koyabilirsiniz. Çocuk bağırdığında sizin de bağırmanız, konuşmanın içeriğinden çok seslerin yarışmasına neden olur.
Çocuk Hayır Cevabına Öfkelenirse Ne Yapılmalı?
Çocukların sınıra itiraz etmesi normaldir. Ağlayabilir, bağırabilir, kendini yere bırakabilir veya aynı talebi tekrar tekrar dile getirebilir.
Bu sırada sınırı uzun açıklamalarla savunmaya çalışmak çoğu zaman işe yaramaz. Kısa bir cümleyle kararınızı tekrarlayın:
“İstediğini biliyorum. Cevabım değişmeyecek.”
Çocuğun güvenliğini sağlayın ve duygusunu yaşamasına alan açın. Ancak vurma, ısırma veya eşya fırlatma gibi davranışlara izin vermeyin:
“Kızabilirsin ama vuramazsın.”
Çocuğun ağlamasını hemen sona erdirmek zorunda değilsiniz. Ağlamak, hayal kırıklığına verilen doğal bir tepki olabilir. Sakin kalmanız ve yanında bulunmanız, onun zamanla bu duyguyu düzenlemeyi öğrenmesine yardım eder.
Tutarlılık Neden Önemlidir?
Bir davranışa bir gün izin verilip ertesi gün aynı davranış yasaklandığında çocuk sınırı anlamakta zorlanabilir. Özellikle ağladıktan veya ısrar ettikten sonra “hayır”ın “evet”e dönüşmesi, daha uzun süre ısrar etmenin işe yaradığı mesajını verebilir.
Tutarlılık, her koşulda aynı kararı vermek anlamına gelmez. Koşullar değiştiğinde karar da değişebilir. Burada önemli olan değişikliğin nedenini açıklamaktır:
“Dün misafirlikte biraz daha geç yatmıştın. Bugün okul olduğu için normal saatinde yatacağız.”
Anne, baba ve çocuğun bakımını üstlenen diğer yetişkinlerin temel sınırlar konusunda benzer davranması da çocuğun ne bekleyeceğini anlamasını kolaylaştırır. Her yetişkinin aynı üslubu kullanması gerekmez; ancak güvenlik ve temel aile kurallarında çelişkili mesajlardan kaçınılmalıdır.
Sınır Koyarken Hangi Hatalardan Kaçınılmalı?
Sınır koymaya çalışırken şu tutumlar süreci zorlaştırabilir:
Çocuğu tehdit etmek
Sevginizi geri çekmekle korkutmak
“Sen zaten hiç söz dinlemiyorsun” gibi etiketleyici ifadeler kullanmak
Yerine getirmeyeceğiniz sonuçlar söylemek
Her küçük davranışı yasaklamak
Çocuğun yaşına uygun olmayan beklentiler taşımak
Uzun süre tartışmak ve tekrar tekrar pazarlık yapmak
Çevrede insanlar var diye daha sert veya daha yumuşak davranmak
Çocuğun duygusunu küçümsemek
Sınırın nedenini değil, çocuğun kişiliğini eleştirmek
“Yaramazsın” yerine “Oyuncağı fırlatmana izin veremem” demek, çocuğun kimliğiyle davranışını birbirinden ayırır.
Sınır Koymak Ebeveyn İçin de Gereklidir
Sağlıklı sınırlar yalnızca çocuk için değildir. Ebeveynin zamanı, bedeni, dinlenme ihtiyacı ve kişisel alanı da önemlidir.
Çocuğunuza şu tür sınırlar koyabilirsiniz:
“Şu an dinleniyorum. Beş dakika sonra seninle oynayacağım.”
“Saçımı çekmene izin vermiyorum.”
“Konuşurken yüzüme vuramazsın.”
Ebeveynin kendi sınırlarını ifade etmesi, çocuğa başkalarının ihtiyaçlarını ve kişisel alanını gözetmeyi öğretir. Kendinizi sürekli geri plana atmak bir süre sonra öfke, sabırsızlık ve tükenmişlik oluşturabilir.
Hayır Dedikten Sonra Suçluluk Duyuyorsanız
Çocuğunuzun üzülmesi sizin yanlış davrandığınız anlamına gelmez. Kendinize şu soruları sorabilirsiniz:
Bu sınır çocuğumun güvenliği veya gelişimi için gerekli mi?
Kararım çocuğumun yaşına uygun mu?
Sınırı sakin ve saygılı biçimde ifade ettim mi?
Çocuğumun duygusuna alan açarken kararımı koruyabildim mi?
Bu sorulara yanıtınız çoğunlukla “evet” ise çocuğun hayal kırıklığına bir süre eşlik etmeniz yeterlidir.
Bazen de gereğinden sert davranmış veya öfkeyle konuşmuş olabilirsiniz. Böyle bir durumda ilişkinizi onarabilirsiniz:
“Az önce bağırdım. Bu doğru değildi. Ama masaya çıkmana yine izin veremem.”
Özür dilemek sınırı ortadan kaldırmaz. Çocuğa hem davranışların sorumluluğunu almayı hem de hatalardan sonra ilişkinin onarılabileceğini öğretir.
Sevgi ile Sınır Birbirinin Karşıtı Değildir
Çocuğa sınır koymak onu daha az sevmek değildir. Sevgi yalnızca istediğini vermekle değil; güvenliğini korumak, duygularına eşlik etmek ve hayatın her zaman istediği gibi ilerlemeyeceğini öğrenmesine yardımcı olmakla da gösterilir.
Her sınırı kusursuz biçimde koymanız gerekmez. Bazen kararınızı değiştirebilir, bazen yorulabilir veya daha sonra farklı davranmanız gerektiğini fark edebilirsiniz. Önemli olan genel olarak açık, sakin ve tutarlı bir yaklaşım geliştirmektir.
Çocuğunuzun her hayal kırıklığını engelleyemezsiniz. Ancak bu duygularla baş ederken yanında kalabilir ve ona şu mesajı verebilirsiniz: “İstediğin olmayabilir, ama bu duyguyla yalnız değilsin.”
